Şiir Dili

Ahmet Haşim Şiir hakkında bazı mülahazalar (Piyale, 1926) adlı yazısında anlamın arka plana itilmesi konusuna değinerek şöyle der: “Anlamı araştırmak için şiiri deşmek, şakıması yaz gecelerinin yıldızlarını ürperten zavallı bir kuşu, eti için öldürmekten farklı olmasa gerek. Et zerresi, susturulan o büyüleyici sesin yerini doldurabilir mi? … … Sıkı bir defne ormanının ortasına bırakılan bal dolu bir porselen kavanoz gibi,  anlam şiirin yaprakları içinde gizlenerek her göze görünmez.” Lev Jakubinskij’nin görüşüne göre şiirsel dilde, “kastedilen arka plana çekilir ve dilsel kombinasyonlar kendi içlerinde bir değer edinir… … Bu vuku bulduğunda dil alışılagelmemiş olur ve sözcükler şiirselleşir.”[1]

Viktor Şklovski (1893-1956) Theory of Prose adlı eserinin ilk faslında Teknik olarak Sanat[2] adlı ünlü makalesini eklemiştir. Bu makalenin başlangıç cümlesi, kendi deyimi ile, “Lise öğrencilerinin ağzından da duyulabilecek” bir cümle ile başlar; “Sanat imgelerle düşünmektir.” (V. Şklovski, 1917) Potebnya’nın Edebiyat Kuramına Notlar adlı eserine işaret ederek Şklovski onun bu saptamasını aktarır: “İmgelem olmadan sanat olmaz özellikle de şiirde… Düz yazı gibi şiir de her şeyden önce düşünme ve bilme biçimidir… İmgelerle düşünme biçimi…” Şklovski makalesinin devamında Potebnya’nın bu görüşlerine karşı çıkarak metonomik[3] ve metaforik imgelem düşünme biçimine değinerek ilkinin şiirle bir ilgisinin olmadığının altını çizer. Şklovski aynı makalede Arsito’dan naklen “Şiirsel dil tuhaf ve şaşılası olmalıdır, ” saptamasına işaretle sanatın diğer dallarını örnekleyerek “İmgelem olmadan sanat olmaz” iddiasının yersiz olduğunu ileri sürer.

Biçimcilerin manifestosu olarak ünlenen bu makalede, “Şiirsel imgelem olası en alışılmadık izlenim yaratımın bir aracıdır… Şiirsel imgelem şiirsel dilin bir aracıdır,” dedikten sonra Şklovski “Sanatın amacı,” der, “şeylerin bilindikleri gibi değil oldukları gibi algılanmalarını iletmektir. Sanatın tekniği şeyleri ‘alışılmadık’ yapmaktır, biçimi zorlaştırmak, zorluğu ve algı süresini uzatmaktır zira algı süreci özünde bir estetik gayedir ve bu ise uzamalıdır. Sanat bir nesnenin sanatsal yüklülüğünü deneyimleme yoludur; nesne önemli değil.[6],[7]/… Yazarın edebi ifadeyi ‘alışılmadık’ yapmak için elindeki araçlar teknikseldir, örneğin yabancılaştırma aracı (priëm Ostranenia), onu yabancı kılma yetisidir./… Böylece ‘alışılmadık’ yapmanın aracı fonetik, sözcüksel ve belki de semantiktir. / … … diyebiliriz ki şiir zayıflatılmış çetrefil  konuşmadır.[8]

Alışkanlığı kırmak, alışılagelmişliği kırmak ya da yadsımak, yabancılaştırmak, sözcüğü yerinden etmek, gösterilen anlamı saklamak ya da arka plana itmek ve onun algılanışını zorlaştırmak, geciktirmek, hissi ön plana çıkarmak ve benzer konular farklı yönleriyle Tzvetan Todorov, Boris V. Tomaşevski, Mihail Bahtin, Yury N.Tinyanov gibi birçok formalist diğer dilbilimci ve düşünür tarafından da ele alınıp tartışılmıştır.

Bu açıdan bakıldığında, Todorov, Barthes ve diğerlerinin edebi kuramsal görüşlerinin yayınlanması ve yayılmasında önemli rol alan, anlatısal söylem (narrative discourse) ve rivayetbilim (anlatıbilim, narratology) kuramlarını sistematize eden Gérard Genette’nin işaret edip üstünde durduğu anlatılan öykü, göstergesel anlatı metni ve anlatı eylemi ve söylemlerin katmanları olgusu şiir dilinde de ele alınabilir. Formalist akımın devamında ortaya çıkan postyapısalcılar ve bu arada göstergebilimciler konuya farklı boyut kazandırmışlardır. Ünlü göstergebilimci Roland Barthes’ın bakışı ile şiir göstergelerin özel dizgelerinden başka bir şey değildir.  Göstergeler dizgelerinin her dilde ve her okur için farklı çağrışımlar ve gösterileni çağırdığından sözü edilen “alt katmanların” varlığı kaçınılmazdır. Klasik Farsça şiirde ve özellikle Şirazlı Hafız, Mevlana Şems ve Hayyam’ın şiirlerindeki imgelemlerin ve gönderilerin yarattığı çoklu katmanların derinliği ve genişliği o dizelere “şaşılası” ölçüde “şiirlik” kazandırmıştır.

3- Şiirde sözcüklerin bir yandan alışılagelmişliğin dışına çıkma, sapma, savrulma ve diğer yandan ise olgudaki imgenin “beklenilen” konumda olmamasıyla “hissin” ortaya çıkışı, şiir dilinin belki de temel özelliği olarak dil oyununun oynanması (Wittgensteinci bakışla: ‘Sözcüğün anlamı herhangi bir dil oyununda oynadığı işlevle kurulur.’, şiirsel ritmin duyulması şiirsel mensurlardan farklı bir poetika sunduğunu görürüz.

T.S. Elliot der ki, “… Dize (verse) ile düzyazı (prose) ayırımı açıksa da şiir (poetry) ile düzyazı arasındaki ayırım silik, belirsizdir.” Elliot’ın ünlü Hysteria adlı şiirsel yazısı onun bu görüşüne tipik bir örnek olarak okunabilir:

O gülünce kahkahasına bulaştığımın ve onun bir parçası olduğumun farkındaydım, ta ki dişleri bir manga talimi ustalığıyla sadece rastgele yıldızlar gibi parlayana değin. Ben kısa iç çekişlerle içe çekilmiştim, her kısacık toparlanmada soluyarak, onun gırtlağının karanlık mağaralarında kayboldum, görünmeyen adalelerin seğirmeleriyle yaralı. / /…//”[10]

Wittgenstein’ın yaşıyorken yayınladığı tek eseri[11] Tractatus Logico-Philosophicus’ını yazıldığı dil Almancasından okuduğumuzda numaralandırdığı satırların, seslerin ve gönderilerin yapıları açısından bir şiirle mi, şiirsel düz yazıyla mı yoksa gerçekten düzyazısal aforizmalarla mı karşı karşıya olduğumuzu sormadan edemiyoruz.

  1. Die Welt ist alles, was der Fall ist
  2. Was der Fall ist, die Tatsache, ist das Bestehen von Sachverhalten

David Rozema[12] ve Marjorie Perloff[13] gibi birçok araştırmacı onun bu eserini “şiir” olarak nitelendirmiştir. Witgenstein kendisi konuyla ilgili olarak şöyle der: “Felsefe sadece şiirsel kompozisyonda yazılmalıdır dediğimde sanıyorum felsefeyle ilgili duruşumu özetlemiş oldum.”[14]

Biçimsel olarak şiiri andıran Traktus’ta aslında biz dil ile gerçekliğin bağlarına ait filozofun düşüncelerini okumaktayız. Başka bir deyişle bu eserde yazar şiir tekniğinde önemli olan sözcük ekonomisini en ustaca biçimde kullansa da düzyazının temel özelliği olan anlamı ön plana  çıkartıp ve duygusal, hissi bir algıya ve şüpheye adeta  mahal vermeyerek düşüncelerini aktararak , gramatik düzeni bozmadan ve sözcüklerin alışılagelmiş yerlerinden etmeden bu şiirsel metni kaleme alarak okuru şaşırtmaktadır.

Bir araştırıcı Wittgenstein üzerinde yaptığı inceleme hakkındaki bir söyleşide[15], “Daha yakından baktığımda, fark ettim ki Wittgenstein dil ve dünya ile değil gramer ve dünya arasındaki ilişkiyle ilgileniyordu,” der. Bu araştırmacı Terry Eagelton’ın onu şairlerin ve bestecilerin filozofu olduğunu ifade ettiğini ileri sürer.

Diğer taraftan Ossip Brik’e göre şiirsel konuşmanın bu denli tuhaf oluşu onayladığı fonetiklerdedir. O, şiir dilinin imgelerin sesi olduğu konusundaki şüphelerini şu şekilde dile getirmekte: “İmge ve ses arasındaki ilişkiye nasıl bakıldığı önemli değil, hiç şüphe yok ki sadece bir sonuç ihtimal dahilindedir; sesler ve harmoniler anlamın hoş ahenkli aksesuarları olmakla kalmayıp, aynı zamanda bağımsız şiirsel maksadın da sonucudur.”[16]

Fransız romantik şair Lamartin’in (1790-1869) özenle seçtiği uyaklarla yaptığı Göl şiirinin dizelerini alt alta değil de yan yana koyarak, kısa dizelerle uzun satırlar oluşturarak bu şiiri şiirsel düzyazısal metne dönüştürmek mümkün mü?

Ainsi, toujours poussés vers de nouveaux rivages,
Dans la nuit éternelle emportés sans retour,
Ne pourrons-nous jamais sur l’océan des âges
Jeter l’ancre un seul jour?
[17]

     Bu açıdan T.S Elliot’ın Histeri’si ve Witgenstein’in Tractatus-Logico-Philosophicus “şiiri” şiirsel düz yazı, Alphonse de Lamartine’ın yarattığı metin ise şiir mi?

Ahemt Haşim’in Ölüm adlı şiiri modern şiirin hemen hemen tüm özelliklerini taşımakta ve şairin kaleme aldığı mülahazalarında[18] sözünü ettiği tüm belirleyici ögeleri barındırmaktadır:

Firaz-ı Zirve-i Sinâ-yı kahra yükselerek
Oradan,
Oradan düşmek, ölmek istiyorum
Cevf-i ye’s-âşinâ-yı hüsrâna…

Titrek
Parıltılarla yanan bir mesâ-yı mezbaha-renk
Dağılırken suhûr-ı uryâna,
Firaz-ı Zirve-i Sinâ-yı kahra yükselerek
Oradan,
Oradan düşmek, ölmek istiyorum

  • Sergei Parajonov’un Sayat – Nova’nın şiiri üzerine yönettiği Narların Rengi şiir değil mi? Vsevolod Pudovkin’in Ossip Brik’in şiiri üzerine yönettiği Asya Üzerinde Fırtına bir şiir değil mi? Mohsen Mahmalbaf’ın yazıp yönettiği Gebbe bir şiir değil mi? Modernite ölmüştür. Ağır sanayi dönemi kapanmıştır. Alışageldiğimiz ve hayatımızı kuşatmış kaba teknoloji dönemi can çekişmekte. Data ve bilgi dönemi ayağa kalkarken nano teknoloji saldırmakta. Sermaye düzeni yok oluşa sürüklenirken en hırçın dönemini yaşamakta. İnsanoğlu galaksileri hücrelerimize ve oradan uzaydaki istasyona ileterek işlemler yapmakta. Uyaklar ölmüştür. Eski ve eskimiş imgeler ölmüştür. Sözcükler can çekişmekte. Sözcüksüz iletişim bebeklik dönemini geride bırakmak üzeredir. Bugün simgeler ve nano kodlar iletişim sistemi/aracı/metoduysa yarın sadece hisler iletilecektir. Eril dil, dişil dil ve hermafrodit dil evresi sonrasında cinsiyetsiz Dördüncü Dil’in temel özelliği olarak gelişecek hisler dilinin sanatına ve şiirine ait neler söyleyebiliriz?

İşte bu devinen, baş döndürücü altüst olma döneminde eskinin mezarında sonsuz bir hazla söylemeliyiz söylemek istediklerimizi. Bu bir isyandır. Şair kendi dil dünyası içinde, kendi içsel ve dışsal çevrenine uygun ve kaçınılmazı olarak seçmeğe gittiği sözcükleri uygun bulduğu konumlara yerleştirerek, ya da yerinden ederek ve sözcükler arasında uygun bulduğu ilişkiyi kurarak bir ifadeye, bir göstermeye kalkışır. Bu kalkışma tam anlamıyla bir isyandır. Bir düzeni yıkıp yeni bir düzeni kurmaktır. Var olanı kendi kurgusuyla alışılmışı yadsıyarak dillendirmektir. Şair dilin düzenine ve onun kurmuş olduğu hegemonyaya karşı ayaklanamıyorsa, onun baskıcı, sansürcü, kuralcı, yasacı egemenliğini yıkamıyorsa neyi yazacak? Zira şair sözcükler arasındaki ilişkiler imparatorluğuna boyun eğer ve onun kurallarına uygun ve geleneksel bir tavırla boş satırları doldurursa hiçbir şey söylemiş olamaz. Artık tekrarlanan güzel sözcükler şiir değil, tekrarlanan güzel imgeler, hoşa giden laflar şiir değil… Kafiyeler, uyaklar, vezinler ölmüştür…  Şairin başkaldırısı öncelikle dil meydanında olur. Dili kesilmiş kadının, dili kesilmiş emeğin sesi olma zamanı gelmiştir. Şair bu başkaldırıyla sadece yeni ifadeler, yeni terkipler, yeni imgeler yeni göstergeler yaratma peşinde olmaz.

Bir zamanlar Barthes metinlerin etkisini ikiye ayırdı: plaisir ve jouissance. (Keyif ve haz pleasure and bliss) ancak jouissance Fransızcada cinsel orgazm anlamına da gelir[19]. Şair sevişen iki insanın nefeslerini, bedenlerinin ritmik devinimlerini, gırtlaklarından çıkardığı “anlamsız” ancak duygu dolu sesleri taklit edercesine öldürülen doğanın, dilsiz bırakılan, hapsedilen ve evrensel yasalara uygun olarak işkencelere mahkûm edilen insanın dizelerini yazarken yazınsal jouissance’ı ve nihai hazzı güdüler. Şair tüm bu çeşitlendirilmiş tecavüzlerde zorbalığın sesini yırtarak savurarak hisleri oluşturur. Hislerin ardında saklanan anlama varma acıya, kahkahaya ya da gözyaşlarına bulaşsa da. Bu varışta dil yok olsa da sözcükten yoksun sesin egemenliği kurulsa da… Artık şair kendini hazırlamalıdır bağırmak için: dilin düzeni yıkılmıştır. Bu haykırışın içerdiği zihinsel, ruhsal bütünlük ve parçalanmışlığın saçtıkları yarına serpilen bir tozdur, hazzın tozu… Şair biliyor, şiirinin dilinde saklı haz henüz hiçbir “şey” ifade etmez. Zira nihai haz henüz geleneksellikten kurtulmuş değil. Öyleyse geleneksellikten çıkarak, alışagelmişlikten kurtularak ve “modayı” kırarak “yeni” bir değer yaratacaksa tüm çektiği çilelere değer.

Yazın toplumunda şair göstergeler âleminin bilgeliğini sergilerken moda olanı kırarak bir değere varır o ise yeni bir histir. Geleneğe, alışılagelmişe karşı koyan mimari, resim, heykel ve biçimiyle, rengiyle konumuyla ve uyumu ya da uyumsuzluğuyla podyumdaki bir giysi parçası ve benzeri sanatlar işte varsayılan kültür zemininde bu göstergesel bilgelik sistemi içinde sözcüklerden yoksun dilin iletisini sergiler.

Şair nerede? Dilin dilliği nerede? Şairin retorik şövalyeliğin hapishanesindeki dil ile ne ilgisi var? Şairin estetiğin, ahlakın, dilbilgisel kuralların ve geleneğin boyunduruğuyla ne ilgisi var? “Bir zarın atılması şansı yok etmez![20] Doğru mu? Modernite öldü, biz neredeyiz?

Odilon Redon (1840-1916) –Bir zar atımı … (Mallarmé’nin şiiri’nin çizimi, 1897 ve 1898); albumAmbroiseVollard (projetd’éditionqui ne vit pas le jour).
[1] Giacomo Ferrari. Jakobson and the boundaries of linguistics, in Roman Jakobson, Linguisitca e Poetica; Edoardo Esposito, Stefania Sini, Marina Castagneto, Sayfa: 281-294. © 2018 Ledizioni Ledi Publishing. (file://Roman_Jakobson_linguistica_e_poetica.pdf)

[2] Bu eser İngilizceye Art as Device (Araç olarak Sanat) ve Art as Technique (Teknik olarak Sanat) diye çevrilmiştir. Rusçadan farklı çevirilerde önemli farklılıklar göze çarpmakta. Benjamin Sher, Alexandra Berlina ve diğerlerinin Rusçadan İngilizceye çevrileri gözden geçirildi. (H.H.)

[3]Mecazi Mürsel, düz değişmece, ad aktarması.

[4] Bu tekniği Bertolt Brecht şiirlerinde ve oyunlarında Verfremdungseffekt (yabancılaştırma etkisi) metodu adı altında kullanmıştır. (H.H.) 

[5]“Defamilization” tabiri Nazan Aksoy-Bülent Aksoy çevirisinde “alışkanlığı kırma” olarak geçer. (Defter, sayı 5, Haziran-Eylül 1988, sayfa 177)

[6]Shklovsky, Viktor (2017). Berlina, Alexandra (ed.). Viktor Shklovsky: A Reader. Translated by Berlina, Alexandra. Bloomsbury. İnglizceden çeviri H.H.

[7]Bu cümle Sher’in çevirisinde Rusçadan metinden şu şekilde çevrilmiştir: “Sanat yaratıcılık sürecini deneyimleme aracıdır. Eserin kendisi oldukça önemsizdir.” (H.H.)

[8] Victor Şklovski, Teknik olarak Sanat, 1917, İngilizceden çeviri H.H.

[9]https://www.poemhunter.com/ludwig-wittgenstein/biography/

[10] “As she laughed I was aware of becoming involved in her laughter and being part of it, until her teeth were only accidental stars with a talent for squad-drill. I was drawn in by short gasps, inhaled at each momentary recovery, lost finally in the dark caverns of her throat, bruised by the ripple of unseen muscles. //…//” (T.S. Elliot’ın Histeri adlı şiirinin başlangıç satırları. İngilizceden çeviren Haşim Hüsrevşahi)

[11]Wittgenstein’in Felsefi Soruşturmalar adlı kitabı ölümünden sonra yayınlanmıştır.

[12] David Rozema, Tractatus Logico-Philosophicus: A “Poem” by Ludwig Wittgenstein,. Journal of the History of Ideas Vol. 63, No. 2 (Apr., 2002),

[13] Marjorie Perloff, Writing Philosophy as Poetry: Literary form in Wittgenstein, Online Publication Date: Jan 2012

DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199287505.003.0032

[14] http://www.greatthoughtstreasury.com/author/ludwig-wittgenstein-fully-ludwig-josef-johann-wittgenstein?page=8

[15] https://www.uib.no/en/news/101796/wittgenstein-poetic-philosopher

[16] Russian Formalist Criticism: FourEssays, eds: Lee T. Lemon, Marion J. Reis, Ss 110, Nebraska üniversitesi yayınları, 1965,

[17]Ebedi gecesinde bu dönüşsüz seferin,

Hep başka sahillere doğru sürüklenen biz

Zaman adlı denizde bir gün, bir lahza için

           Demirleyemez miyiz? (Çeviri: Yaşar Nabi Nayır)

[18] Ahmet Haşim, Şiir hakkında bazı mülahazat, Piyale, 1926

[19] “Zevkten daha çok acı” prensibini ileri süren, eril ve dişil jouissance kuramını açıklayan Lacan’ın İngilizce çevirilerinde bu sözcük özel kullanımı nedeniyle jouissance olarak bırakılmıştır. Meduza’nın Kahkahası adlı eserin yazarı Fransız feminist kuramcı, filozof, yazar Hélene Cixous jouissance’ı dişil yazı, dişil zihniyet, fizik ve ruhsal denyimlemenin sınırsız bir zevk durumu olarak ele alır ve onu dişil yaratıcılığın temel gücü olarak görür.

[20]Jean-Paul Sartre’ın metodunu “Kibarlığın terörü” olarak tanımladığı Stéphan Mallarmé 1897’de bu son çalışmasını genç Paul Valery’e verince eklemiş: “Sence bu bir delilik eylemi değil mi?”


Hepsi içinde yayınlandı

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s